Um verndarskyldu ríkisins og ábyrgð í vistun barna
Ályktun stjórnar Pírata með 7 kröfum um verndun barna vegna málefna Bakkakots
Píratar lýsa yfir þungum áhyggjum af því mynstri sem blasir við í sögu vistunar barna, í viðkvæmri stöðu,á Íslandi. Ítrekuð mál, á borð við málefni fósturheimilisins Bakkakots, sýna að alvarleg brot gegn börnum í umsjá hins opinbera hafa ítrekað komið upp á mismunandi tímum og í mörgum úrræðum.
Árið 2021 lagði þingmaður Pírata, Olga Margrét Kristinardóttir Cilia, fram þingsályktunartillögu um alhliða úttekt á starfsemi vist- og meðferðarheimila á Íslandi. Sú tillaga náði ekki fram að ganga á Alþingi.
Í kjölfar rannsókna á vistheimilum sóttu um 1.200 einstaklingar um sanngirnisbætur vegna illrar meðferðar í sambærilegum úrræðum og yfir 1.100 fengu bætur greiddar. Umfang þessara mála sýnir að hér var ekki um einangruð tilvik að ræða heldur kerfislægan vanda.
Mörg barnanna sem urðu fyrir misgjörðum og ofbeldi höfðu verið fjarlægð af heimilum sínum á grundvelli mats barnaverndaryfirvalda um að aðstæður væru óöruggar. Þegar stjórnvöld taka slíka ákvörðun axla þau ýtrustu verndarskyldu gagnvart barninu. Sú skylda felur í sér að tryggja öryggi, velferð og mannlega reisn barnsins. Ef barni er komið fyrir í úrræði þar sem ríkir ofbeldismenning, misnotkun eða alvarleg vanræksla eru það ekki aðeins mistök í framkvæmd heldur rof á þeirri verndarskyldu sem ríkið tók á sig.
Afleiðingar slíkra vinnubragða eru djúpstæðar og langvarandi. Barn sem verður fyrir ofbeldi í úrræði sem átti að vera öruggt upplifir ekki aðeins áfall heldur svik samfélagsins. Slík reynsla getur haft varanleg áhrif á sjálfsmynd, traust til yfirvalda og tengsl við samfélagið. Þetta eru ekki fræðilegar afleiðingar heldur er um raunveruleg líf að ræða.
Píratar benda jafnframt á að þrátt fyrir lagabreytingar og uppgjör við fortíðina hefur gagnrýni á framkvæmd og eftirlit með vistunar- og fósturúrræðum verið viðvarandi. Opinber umfjöllun og raddir fag- og hagsmunaaðila hafa bent á að lögbundið eftirlit með fóstri hafi ekki alltaf verið framkvæmt, að skortur sé á heildaryfirsýn yfir fjölda barna í fóstri og afdrif þeirra og að framkvæmd réttinda barna til reglubundinna samtala og eftirfylgdar sé ekki tryggð með fullnægjandi hætti. Þegar framkvæmd lagaskyldna bregst er verndarskylda ríkisins ekki uppfyllt í reynd.
Í ljósi þessa setja Píratar fram eftirfarandi kröfur:
Að Alþingi skipi sjálfstæða og óháða rannsóknarnefnd á grundvelli sérstakra laga til að rannsaka starfsemi allra sambærilegra vistunar- og fósturúrræða þar sem börn hafa verið sett í umsjá hins opinbera, þar á meðal í Bakkakoti.
Að rannsóknarnefndin hafi skýrt umboð til að kanna bæði starfsemi úrræðanna sjálfra og ábyrgð þeirra stjórnvalda og eftirlitsaðila sem báru lögbundna verndarskyldu gagnvart börnum, þar á meðal barnaverndarþjónusta, ráðuneyti og eftirlitsstofnanir.
Að sérstaklega verði metið hvort lögbundið eftirlit hafi verið framkvæmt í samræmi við gildandi lög og hvort viðbrögð við ábendingum og kvörtunum hafi verið fullnægjandi.
Að niðurstöður rannsóknarinnar leiði til myndunar nýs heildræns kerfis sem mætir þörfum barna.
Að niðurstöður rannsóknarinnar leiði til skýrra og tímasettra aðgerða til að tryggja að sambærileg úrræði sæti raunverulegu og virku eftirliti og að ábyrgð verði dregin fram þar sem vanræksla eða brot hafa átt sér stað.
Að rannsóknarnefndin taki við kvörtunum og ábendingum frá fyrrverandi vistfólki og aðstandendum þeirra. Mikilvægt er að til séu skýrar leiðir fyrir þá, sem hafa orðið fyrir brotum eða hafa upplýsingar um brot á vist- og meðferðarheimilum, að koma athugasemdum á framfæri.
Að rannsóknarnefndin hafi frumkvæði að rannsóknum telji hún tilefni til. Af því leiðir að nefndin leggi ekki niður störf þegar skýrslugerð er lokið heldur verði á einhvern hátt tryggt að hún geti að nýju hafið frumkvæðisrannsókn á einstaka vist- og meðferðarheimili ef upplýsingar gefa tilefni til þess.
Píratar leggja áherslu á að verndarskylda ríkisins gagnvart börnum sem tekin eru af heimilum sínum er ekki formsatriði heldur grundvallarskylda sem leiðir af mannréttindum og barnarétti.
Fyrir hönd stjórn Pírata,
Oktavía Hrund Guðrúnar Jóns
Formaður