Ræða Birgittu Jónsdóttur, um fyrirmyndarlandið, 2. október 2013

Forseti, kæra þjóð

Það sem einkennir stjórnmálin nú sem áður er skortur á framtíðarstefnu. Í ræðu forsætisráðherra dregur hann upp mynd fyrirmyndarlandsins sem ramma utanum það hvernig Ísland gæti orðið undir forustu núverandi ríkisstjórnar. Kannski er það framtíðarstefna Íslands að verða best í heimi, það er kannski ekki alslæm framtíðarstefna ef hún ætti raunverulegar rætur í veruleikanum. Engin raunveruleg verkfæri til að ná þessari stefnu um að verða best eru kynnt í ræðu ráðherrans hæstvirts. Ég hélt fyrst að ég væri að lesa ævintýri fyrir börn þegar ég las ræðuna en það verður að viðurkennast að ég hef mjög gaman af skáldskap og ævintýrum, en kannski hefði verið raunsærra að byggja þetta framtíðarævintýr með Krúnuleikanna sem sviðsmynd, þar sem valdabarátta er í aðalhlutverki og algleymi, en það er það sem hefur einkennt og skemmt okkar samfélag um langa hríð. Oft er talað um smákóngaríkið Ísland og það virðist einmitt vera það sem stendur okkur hve mest fyrir þrifum þegar kemur að því að laga hér það sem veldur ójöfnuði og misrétti, arðráni og spillingu.

Kæra þjóð

Ég ætla að segja ykkur ofurlítið ævintýr um fyrirmyndarlandið eins og ég sé það fyrir mér. Það er byggt á sameiginlegri framtíðarsýn allra landsmanna á því hvernig samfélag við viljum vera. Þessi samfélagssýn hefur nú þegar skotið viðkvæmum rótum í jarðveg kreppuáranna. Ræturnar liggja inn í þjóðfundinn um nýja stjórnarskrá, þar hittist fólk sem var valið af handahófi til að ræða um hvað því fannst eiga að vera undirstöður samfélags okkar. Sú sýn var yfirfærð í nýja stjórnarskrá stjórnlagaráðs sem var opið öllum sem vildu ljá rödd sína og rök. Ræturnar að fyrirmyndarlandinu liggja meðal allra þeirra einstaklinga sem hafa risið upp á afturlappirnar og ákveðið að gera eitthvað í því sem þeim finnst vera að í samfélaginu. Samfélagsumbætur eiga oftast rætur sínar að rekja til þeirra einstaklinga sem komu með tillögur að breytingum, kröfðust þeirra eða umbáru ekki lengur óréttlætið sem þeir, aðstandendur þeirra eða þeir sem minna máttu sín máttu þola. Þessir einstaklingar fengu aðra í lið með sér til að laga samfélagið og náðu að breyta samfélaginu til hins betra.

Margir þessara einstaklinga þurftu að sýna fádæma hugrekki, synda á móti straumi hefða og þess sem almennt þótti við hæfi hverju sinni og jafnvel þola ákærur og refsidóma fyrir að sýna þingheimi aðhald. Þeim er ég óendanlega þakklát.

Við á þessum vinnustað þurfum aðhald aðhald og áreiti. Takk fyrir öll bréfin, mótmælastöðurnar, greinarnar og nöfnin á undirskrifarlistum. Það er staðreynd að til þess að lifa í því samfélagi sem mann dreymir um að búa í þarf maður að taka þátt í að búa til þann draum. Það kostar ekki mikla vinnu að taka þátt, en það er staðreynd að þeir sem breytt hafa heiminum hafa verið einstaklingar með ríka réttlætiskennd.

Með núverandi þróun stjórnsýlsuhefðar hefur það sóst seint og erfiðlega fyrir þá fjölmörgu einstaklinga sem vilja og þrá að taka þátt í þróa samfélagið okkar. Því eftir hrun hafa mun fleiri áttað sig á því að það krefst nokkurrar vinnu að búa í heilbrigðu lýðræðissamfélagi. Ef maður lætur kjörna fulltrúa afskiptalausa þá gera þeir bara það sem þeim sýnist og komast upp með allskonar afglöp og óhæfu eins og að dansa á mörkum þess að brjóta drengskapareiðin að stjórnarskránni. Ég hef margoft orðið vitni að því.

Margir áttuðu sig á því að það væri ekki við hæfi í lýðræðislegu samfélagi að engin önnur leið sé fær til að tryggja vilja meirihluta almennings en að mótmæla eða gera tilraun til byltingar. Í því uppróti sem átti sér stað hér eftir hrun varð til skýr vilji sem var ekki tengdur flokkspólitík heldur heilbrigðri skynsemi um að við þyrftum að tryggja í stjórnarskrá farveg fyrir vilja fólksins. Sá farvegur var fundinn en hefur margoft verið stíflaður af þinginu og almennum skorti á að hugrekki til að veita skriðþunga óska um breytingar um nýjan farveg, en undanfarið hafa tilraunir verið gerðar til að hefta framstreymið með öllum tiltækum ráðum eins og margur varð vitni að við endamörk síðustu ríkisstjórnar.

Sú staðreynd að ekki tókst betur til en svo að þessi nýji farvegur til að sýna lýðræðislegan vilja fólksins varð aldrei að veruleika er ekki í anda þess fyrirmyndarlands sem mig dreymir um. Fyrir tæplega ári voru landsmenn boðaðir í þjóðaratkvæðagreiðslu og spurðir út í tilteknar spurningar en þær voru virtar að vettugi. Það mun reyna á vilja nýs þings til þess að virða það meirihlutaálit fljótlega í þessum mánuði þegar þingmenn Pírata munu leggja fram þingsályktun þar að lútandi.

En það þarf meira til ef við ætlum okkur að vera fyrirmyndarland, við þurfum að tryggja að rödd og vilji almennings eigi greiðan aðgang að löggjafarvaldinu, því hafa Píratar ákveðið að taka þátt í að nýta hið frábæra verkfæri beins lýðræðis sem finna má á vefnum Betra Ísland. Þar geta hverjir sem er lagt fram tillögu að þingsályktun, komið með breytingartillögur að fjárlögum, lagt fram drög að frumvarpi og aflað því málefni sem brennur sem skærast meðal þeirra fylgi til að tilteknu lágmarki verði náð svo að málið fái þinglega meðferð. Við höfum heitið því að flytja slík mál og tryggja aðkomu almennings að ákvarðannatöku Alþingis á þennan nýstárlega máta. Skorum við hér með á aðra flokka að gera slíkt hið sama. Píratar eru jafnframt með í þróun kerfi sem kallað hefur verið fljótandi lýðræði og munum við kynna það betur fyrir ykkur landsmenn góðir þegar það er tilbúið til notkunar. Þetta kerfi er okkar framlag til nýs heildarkerfis samfélagsins sem einsýnt er að þurfi að hanna frá grunni.

En hverjir semja lögin svo lögin sem við þurfum að fara eftir í fyrirmyndarlandinu? Ekki er það löggjafarvaldið sem semur þau. Lögin eru samin í ráðuneytinum og þeir sem koma að því að semja þau eins og til dæmis lög um fjármálafyrirtæki koma kannski frá fjármálafyrirtækjunum.  Það hlýtur að vera skýlaus krafa okkar hér á Alþingi að við fáum að fylgjast með lagasetningu á frumstigi og fáum að vita nákvæmlega hver skrifar hvaða lagabálk sem á að verða að lögum fyrirmyndarlandsins.

Til að almenningur geti tekið upplýstar ákvarðanir verða þær að vera byggðar á forsendu þess að aðgengi að upplýsingum sé auðvelt og auðskiljanlegt. Þess vegna ættum við frekar að gefa í þegar það kemur að þeim sjálfssögðu réttinum að hafa aðgengi að upplýsingum er varða almannahag. Ekki er síður mikilvægt að tryggja friðhelgi einkalífs í hinum stafræna heimi, því að án þessara tveggja grunnþátta er ekki hægt að stunda lýðræðislega þátttöku af fyllsta öryggi né á vitrænan máta.

Í fyrirmyndarlandinu góða þá notum við grænu orkuna okkar af skynsemi til iðnaðar sem gefur meira af sér til alls samfélagsins en stórðiðja er þekkt fyrir. Ef við ætlum okkur að nýta þau miklu tækifæri til uppbyggingar á gagnaverum verðum ríkisstjórnin að gera þrennt til að byrja með: í fyrsta lagi að klára að smíða og afgreiða lögin sem voru skilgreind í þingsályktun um að Ísland tæki sér afgerandi sérstöðu á sviði upplýsinga og tjáningarfrelsis, öðru nafni IMMI ályktunin,  í öðru lagi að hér fari fram sambærileg vinna er lýtur að friðhelgi einkalífsins í hinum stafrænu heimum og í þriðja lagi að sæstrengir þeir sem eiga að flytja gögnin frá landinu séu samkeppnishæfir. Nú þegar bíða mörg stór fyrirtæki á sviði hýsingar og þeir sem miðla viðkvæmum upplýsingum eins og t.d. Fjölmiðlar eftir því að IMMI verður meitlaður í lög og því ber að fagna að hæstvirtur menntamálaráðherra hefur heitið því að halda stýrihóp um málefni IMMI ályktunarinnar lifandi næstu tvö árin. Við eigum í mikilli samkeppni um hvaða land verður fyrsta stafræna fyrirmyndarlandið en með því gætum við tryggt að fólk sem hefur verið að keppast við að mennta sig fái vinnu í samræmi við menntun sína sem og að hér komi fyrirmyndarútlendingar sem hafi áhuga á að vinna hérlendis á þessu sviði og auka þannig við menningu okkar og þekkingu.

Í fyrirmyndarlandinu værum við sjálfbær og umhverfisstefnan okkar væri þar að lútandi. Við gætum verið fyrst þjóða til að losa okkur undir þeim viðjum að þurfa að treysta á olíu til að keyra og sigla flotanum okkar. Slíkt stefna er einföld og mætti miða við þá pólitísku ákvörðun sem var mörkuð þegar við ákváðum að nota jarðhita til að hita upp húsin okkar. Sú framkvæmd var feikilega dýr í skammtímanum en hefur sparað bæði einstaklingum sem og þjóðarbúinu óhemju fjárhæðir og gert lífskjör okkar mun betri, sér í lagi fyrir inniþjóð eins og okkur.

Píratar munu alltaf hafa málefnin að leiðarljósi og munum við vinna jafnt með minni eða meirihluti útfrá málefnum þeim sem tengjast þeirri stefnu sem við vorum kjörin á þing til að koma í verk. Hjá okkur er ekkert flokksræði og hverjum og einum þingmanni frjálst að fylgja sannfæringu sinni þó að hún stangist á við skoðanir hinna. Við höfum einfalda stefnu þar sem tuttugustu og fyrstu aldar lagasetning, sjálfsákvörðunarrétturinn og lýðræðisumbætur eru áberandi.

Í haust munum við leggja áherslu á að vanda okkur við eftirfarandi málefni: flytja þingsályktun um meðferð á frumvarpi til nýrrar stjórnarskrár, vinna að heildarendurskoðun á höfundarrétti, vinna að þingsályktun um afglæpavæðingu á fíkniefnamisnotkun, þingsályktun um að stafræn friðhelgi einkalífs njóti sömu verndar og í raunheimum, við munum endurskoða lög um mannanafnanefnd, leggja fram  skriflegar fyrirspurnir fyrir þá sem hafa enga aðra leið en í gegnum kjörna fulltrúa til að fá aðgengi að upplýsingum sem með sanni ættu að vera aðgengileg almenningi, við munum spyrna við fótum gegn löggjöf sem við teljum skaðlega og greiða leið fyrir löggjöf sem er í samhljómi við grunnstefnu pírata.

Í fyrirmyndarlandinu mínu þarf fólk ekki að standa í biðröðum eftir mat, þar þarf fólk ekki að búa við ótta um að eiga ekki þak yfir höfuð sitt, þar þarf það ekki að óttast að fara til læknis vegna þess að það er of dýrt, þar líða börn, öryrkjar og gamalt fólk ekki skort, þar getur fólk fengið lyfin sín, þar mæla ekki trúarleiðtogar með því að stjórnvöld ljúgi að þjóð sinni, þar verður þjóðarvilji ekki vanvirtur, og þar bera þingmenn ábyrgð á gjörðum sínum, ásamt öðrum embættismönnum. Í fyrirmyndarlandinu er löggjöf ekki feld úr gildi bara vegna þess að það er ekki réttur flokkur sem setti lögin og því hljóta þau að vera alvond. Í fyrirmyndarlandinu þá er það ekki talið eðlilegt að meirihluta ræðið ráði alltaf – heldur reynt að finna sameiginlegar lausnir í þjóðarsátt. Í fyrirmyndarlandinu er ekki ótti við þjóðaratkvæðagreiðslur, né hið óþekkta, vegna þess að landsmenn vita hvert þjóðarskútan stefnir og þeir fá að taka þátt í að þróa þá stefnu miklu mun oftar en á fjögurra ára fresti. Í fyrirmyndarlandinu þykir það til fyrirmyndar að viðurkenna mistök og jafnvel axla ábyrgð á þeim.

Kæru landsmenn ykkar er valið, valdið og ábyrgðin. Þið eruð kerfið, við sem erum hér inni erum endurspeglun á ykkur. Veitið okkur sem hér störfum í ykkar þágu stífa viðspyrnu ef farið er af leið sem er til heilla fyrir fyrirmyndarlandið og krefjast þess að vald ykkar og vilji sé virtur, en það vald var það sem þið fóluð valdhöfum og ef þeim er fyrirmunað að viðhalda loforðin, þá er ykkar að tryggja að loforðin séu efnd.